آسمان برای گرفتن ماه تله نمی گذارد، آزادی خود ماه است كه او را پایبند می كند.
خانه » مشاهیر و مفاخر » تاریخ سازان » عباسقلی واعظ چرندابی ؛ خطیب مبارز
573 بازدید

عباسقلی واعظ چرندابی ؛ خطیب مبارز

 

درآمد

چرنداب از محله‌های قدیمی و عالم خیز تبریز محل ولادت و رشد فرزانگان نام آوری چون آخوند ملا مهدی چرندابی، پدر حاج میرزا حسن رشدیه،۱ حاج میرزا ابراهیم ابراهیم زاده عطاری (پیش نماز لیل آبادی)،۲  آیت‌الله حاج میرزا محمد علی چرندابی۳ و میرزا عباسقلی واعظ چرندابی است.

این مقاله نگاهی دارد به زندگی سراسر تلاش میرزا عباسقلی صادق پور وجدی معروف به واعظ چرندابی که یک عمر با مردم زیست و در کنار آنها به دیدار حق شتافت.

چرندابی

ولادت و تحصیلات

میرزا عباسقلی صادقپور وجدی مشهور به واعظ چرندابی ، در سال ۱۳۱۵هجری قمری مطابق با سال ۱۲۷۶هجری شمسی) در شهر تبریز به دنیا آمد.

پس از طی دوره طفولیت به فراگیری علوم اسلامی همت گماشت و در محضر، آیت‌الله علی شربیانی به تحصیل علوم آل محمد پرداخت. در ۱۶ سالگی با پدرش حاج صادق که مردی بی سواد و پاک سرشت بود، به زیارت بیت الله الحرام رفت و پس از بازگشت تحصیل را دنبال نمود. او پیش آیت‌الله میرزا لطفعلی آقا امام جمعه که در علم فلک و ریاضیات قدیمه و اسطرلاب و علوم غریبه تبحر زیادی داشت به تحصیل هیات و ریاضیات و… پرداخت. وی در مورد استاد اخیرش می‌گوید :

آن مرحوم به علت اشتیاق وافری که نسبت به کسب علوم داشتم علاقه زیادی به من ابراز می‌داشت و از تعلیم علومم هرگز خودداری نمی‌کرد.

سطوح مختلف حوزه را نزد اساتیدی، چون آیات: سید محمد مولانا، اسماعیل فقیه، سید مرتضی خسروشاهی و عالم ربانی حاج میرزا ابراهیم ابراهیم زاده عطاری۴ فراگرفت و در بسیاری از علوم صاحب نظر گردید.۵

او به علت فراز و نشیبهایی که در زندگی داشت موفق به تحصیل در مراکز علمی شیعی نشد و فقط در موطن خویش به تحصیل پرداخت. در این باره می‌گوید :

به علت ناسازگاری روزگار غدار در ادوار تحصیلی خود، نتوانستم به یکی از مراکز علم رهسپار شوم و لیکن شکر خدا را که در زادگاه خود از پا ننشستم تا از خرمن فضل و دانش فضلا و دانشمندان عصر خوشه‌ای چیده و بار توشه‌ای بستم.۶

فعالیتهای علمی ـ فرهنگی

آیت الله چرندابی در کنار درس و بحث روزانه شروع به تدریس کتابهای حوزوی در سطوح پایین نمود و در حالی که ۲۱ سال از عمرش سپری نشده بود، مدرسه‌ای به اسلوب جدید تاسیس کرد که توجه بزرگان آن روز را به خود جلب نمود. وی در این خصوص می‌گوید :

در سال ۱۳۳۶ قمری مدرسه‌ای به نام «ارشاد» در محله «راسته کوچه» در محلی که مشهور به «دیک باشی» می‌باشد تاسیس کردم که دقت نظر اولیای وقت را بسی جلب می‌کرد.۷

در آن وقت دانشمند محترم جناب آقای حاج میرزا  ابوالقاسم خان فیوضات، کفیل معارف و دکتر اعلم الملک سمت ریاست معارف را داشتند، و تشکیلات فرهنگی هنوز در کشور عزیزمان ایران مراحل ابتدایی خود را طی می‌کرد و پس از چندی که دانشمند فقید میرزا محمد علی خان تربیت ریاست معارف را عهده دار شدند، من از مدرسه ارشاد دست کشیدم و در مدرسه طالبیه در گوشه‌ای خزیدم و مدتی به تدریس علوم متداوله به ویژه ریاضیات قدیمه و منطق اشتغال ورزیدم و از متمولین محصلین اجرت مختصری می‌گرفتم و با آن امرار حیات می‌نمودم.۸

در این اوقات بود که علما و حجج الاسلام وقت، بدین فکر افتادند که مدرسه‌ای تحت نظر خودشان بنام «مدرسه سرخاب و شتربان» در حوالی درب سرخاب جنب مسجد شاه تشکیل دهند. بالاخره مرا با اصرار تمام به مدیریت همان مدرسه واداشتند (در حدود ۱۳۴۱ هجری قمری) و چند سال با طرز جدید و مطلوب به خدمات فرهنگی خود ادامه دادم و آیت‌الله فقید و حجت الاسلام سعید مرحوم آقا میرزا صادق آقا مجتهد و مرجع تقلید ـ رحمه الله رحمه واسعه ـ تقدیر شایانی از خدمات و زحماتم به دستخط زیبای خود صادر فرمودند.

در این اوان جناب آقای حاج اسماعیل آقا امیر خیزی مدیریت مدرسه متوسطه (دبیرستان فردوسی کنونی) را در کوچه حرمخانه به عهده داشتند، پس از چند سال همان مدرسه را نیز ترک گفتم.۹

فعالیتهای تبلیغی

میرزا عباس بعد از سال ۱۳۴۱ قمری وارد عرصه وعظ و خطابه گردید و در اندک مدتی استعداد خویش را نشان داد و در مجالس مهم شهر به سخنرانی پرداخت. خطابه‌های وی که بیشتر در موضوعات علمی و تطبیق آن با مسائل علم روز صورت می‌گرفت، سبب جذب جوانان و تحصیل کردگان به سوی او شد. وی در مورد خطابه هایش می‌گوید :

به وعظ و خطابه و تنویر افکار پرداختم، چون خطابه‌های من جنبه علمی داشته و با روح عصر موافق می‌بود، انعکاس و پیشرفت غریبی در میان اهالی شهر خصوصا طبقه فهمیده و محصل پیدا می‌کرد و مدت متمادی بدین خدمت مفتخر بود.۱۰

از فعالیتهای دیگر معظم له در شهر تبریزمبارزه با افکار پلید بهائیت بود که کم کم رواج پیدا می‌کرد. وی در این زمینه در محافل عمومی و خصوصی به بیان برتری اندیشه‌های ناب محمدی نسبت به بهائیت می‌پرداخت و با دلایل محکم عقاید پوچ  آنها را برملا می‌ساخت. فعالیتهای وی در این خصوص به قدری قابل توجه بود که در تشییع جنازه ایشان، خطیب معروف تبریز حاج میرزا حسن ناصرزاده که بر روی صندلی سخن می‌گفت در این مورد گفت : از امشب بهائیت به راحتی می‌خوابند. یعنی به آسودگی به فعالیت خود ادامه می‌دهند.۱۱

ارتباط با دانشمندان اسلامی

فکر پویای میرزا در تالیف و تحقیق و تلاشهای مدققانه وی در عرصه‌های مختلف علمی موجب گردید با بسیاری از شخصیتهای بزرگ اسلامی ارتباط و مکاتبه علمی داشته باشد و این روابط علمی تا آخر حیاتش باقی ماند.

او در این مورد می‌گوید :

در ادوار زندگی با بزرگان علم و دین و ادب روابط علمی داشته و دارم که به ذکر چند شخصیت بزرگ از آنان اکتفا می‌ورزم: آیت‌الله لله شیخ محمد جواد بلاغی، آیت‌الله شیخ محمد حسین آل کاشف الغطاء، آیت‌الله سید محسن عاملی و آیت‌اللهسید عبد الحسین شرف الدین عاملی … اخیرا در اثر مطالعات و تتبعات ممتد صحت مزاج و چشمانم را از دست دادم و دیگر در مجالس مهم شهرستان تبریز نمی‌توانم شرکت نمایم، مگر در حال ضرورت، و با فضلا و دانشمندان ممالک اسلامی هنوز روابط علمی برقرار است.۱۲

کتابخانه شخصی

واعظ چرندابی از روزهای نخست طلبگی به فکر تشکیل کتابخانه شخصی افتاد و توانست با تلاش فراوان کتابخانه مهمی تشکیل دهد که در نوع خود بی نظیر بود. او در مورد چگونگی تشکیل کتابخانه می‌نویسد :

… در سایه ذوق فطری به گردآوری کتب متنوعه مشغول شدم تا در عرض سالیان دراز به یاری خداوند بی نیاز موفق به تشکیل کتابخانه‌ای شدم که اکنون تعداد کتب و رسائل و مجلات آن قریب به ۱۰۰۰۰ جلد بالغ می‌شود و بیش از ۳۰ دوره تفسیر قرآن مجید در کتابخانه شخصی موجود است که در طی سالهای متمادی با خون دل جمع آوری شده است. کتابخانه ما از کتب مخطوطه نفیسه نادره مقدار کمی و مابقی تماما کسوت طبع را پوشیده اند. و نوع کتب : تفسیر و حدیث و رجال و تاریخ و طب و تشریح و دائره المعارف و جغرافیا و کتب علوم عصری و قوامیس و فرهنگ‌های مهم عربی و فارسی و تاریخ ادبیات و کتب ادبیه هر دو زبان و… که در ایران و عراق و ترکیه و سوریه و لبنان و مصر و هند و اروپا و غیره طبع و نشر شده اند …

او در وصیت نامه اش هم می‌نویسد :

وقتی که اجلم فرا رسید و دیده از جهان فرو بستم، تمام کتاب‌های مخطوطه‌ام را به علاوه کتاب الانساب سمعانی و حدائق النجوم که در طی سالیان دراز با خون دل آنها را به دست آورده و در کتابخانه شخصی خود در تبریز جا داده ام، به کتابخانه آستان قدس رضوی علیه‌السّلام اختصاص و انتقال دهند و البته مراتب را بر خلاف کتب مخطوطه، ثبت و ضبط نمایند که از این ناچیز یادگار باشد و یادی رود که گفته‌اند :

بسی می‌وزد مشکبو بادها

که ما رفته باشیم از یادها۱۳

پس از وفات ایشان در روز ۱۶ مهرماه ۱۳۴۶، ۳۴ نسخه خطی و تعدادی کتاب چاپی با مساعدت آیت‌الله سید محمد هادی میلانی و فرزند آن مرحوم تحویل نمایندگان کتابخانه آستان قدس رضوی گردید.۱۴

آثار علمی

آیت الله چرندابی فردی پرمطالعه، پرکار و شخصیتی کم نظیر و مورد قبول در مجامع علمی بود. تعلیقات، پاورقی ها و مقدمه‌هایی که بر کتابهای مختلف نوشته نقادانه و محققانه است.

فرزندش حاج محمد صادق پور وجدی در مورد فعالیتهای علمی پدرش می‌گوید :

آن مرحوم در دوران زندگی پرافتخار خود هیچ وقت دست از تحقیق برنداشت، حتی در واپسین حیاتش با وجود ضعف بصر و امراض طاقت فرسا مشغول فعالیتهای علمی و دینی خود بود و بعض مقالات و یادداشت‌های دوران جوانی خود را به پایمردی و دستیاری این ناچیز تهیه و تنظیم می‌کرد… همچنین مقداری از متون مهم اسلامی را به دستخط شریفشان استنساخ کرده و بعض آن کتب را با نسخ و کتاب‌های دیگر مقابله و تصحیح نموده‌اند که فعلا در کتابخانه شخصی آن مرحوم موجود و محفوظ است.

برخی از آثار علمی وی بدین صورت است :

۱ ـ مقدمه و تعلیقه بر عظمت حسین بن علی علیه‌السّلام تالیف ابوعبدالله زنجانی (فارسی، تبریز، قم، ۱۳۱۴ ش، ۱۳۸۲)

۲ ـ زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم ، تالیف مورخ و فیلسوف انگلیسی توماس کارلایل. این کتاب برای بار اول توسط یکی از فضلای مصری به عربی برگردانده شد و سپس توسط امام ابوعبدالله زنجانی به فارسی ترجمه گردید و آنگاه به دلیل اهمیت کتاب مورد توجه آیت‌الله چرندابی قرار گرفت و معظم له با نگارش مقدمه و تعلیقه بر غنای آن افزود. این کتاب بارها در ایران چاپ شده است.

۳ ـ ده مقاله در موضوعات متنوعه علمی، تاریخی و دینی. ضمیمه زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم .

۴ ـ تعلیقه بر رساله ذوالقرنین سد یاجوج و ماجوج، نگارش آیت‌الله سید هبه الدین شهرستانی .

۵ ـ حاشیه و مقدمه اوائل المقالات فی المذاهب المختارات، تالیف شیخ مفید (عربی، تبریز، ۱۳۶۳ق، ۱۳۷۱ق)

۶ ـ مقدمه و تعلیقه بر اسلام و هیئت، تالیف آیت‌الله سید هبه الدین شهرستانی (تبریز، ۱۳۴۲ش)

۷ ـ ترجمه تاریخ قرآن کریم، تالیف امام ابوعبدالله زنجانی (تبریز، ۱۳۴۱ش)

مترجم در مقدمه این کتاب می‌نویسد :

به علت ناتوانی جسم و نارسایی چشم نتوانستم مطالبی در موارد لازمه به عنوان تعلیق بر کتاب بیفزایم… حالا نزدیک به دو سال است که به مرض روانفرسای دیابت دچار هستم و قریب به دو سال قبل نیز به عللی چند مرض دیگر دامنگیرم شد (اوره خون، فشار خون، آلبومین) امراض چهارگانه روز به روز شدت می‌یافت و حیاتم را کاملا تهدید می‌کرد و چیزی نمانده بود جان به جان آفرین بسپارم و دیده از دیدن جهان فرو بندم

۸ ـ شرح نهج البلاغه: تالیف علامه ملا صالح (۴ جلد)، با ترجمه مؤلف و تصحیح میرزا علیخان ادیب خلوت.

۹ ـ مقدمه بر نیچریه یا ناتورالیسم، تالیف سید جمال الدین اسدآبادی (فارسی، تبریز، ۱۳۲۷ ش)۱۵

وی در مورد برخی دیگر از فعالیتهای خویش می‌نویسد :

آیت الله سید عبد الحسین شرف الدین عاملی در جواب پاره‌ای از سؤالاتی را که از آن مرحوم کرده بودم در رساله‌ای به نام فلسفه المیثاق و الولایه دو بار در لبنان چاپ و انتشار داده اند. مقالات عربی ناچیز در مجله جلیله و کهنسال العرفان چاپ صیدا ـ لبنان، و مقالات فارسی غالبا در مجله وزین «دعوت اسلامی» چاپ کرمانشاهان انتشار یافته است. و اخیرا مقاله مهم السید جمال الدین و رینان دانشمند متتبع آقای مرتضی مدرسی چهاردهی در ماهنامه وزین آیین اسلام در این باره می‌نویسد:

یکی از رشته‌های تاریک زندگانی سیدجمال الدین، انتقاد او بر سخنرانی ارنست رنان حکیم معروف فرانسوی درباره دیانت پاک اسلامی است، کسانیکه در خصوص سید تحقیق نمودند بدین نکته که میرسند با اشاره گذشته و به تفصیل سخن نگفته‌اند.

دانشمندان بزرگ اسلامی مانند امیر شکیب ارسلان و سید رشید رضا و علامه فقید محمد قزوینی هر چه در خصوص مقاله رنان و سید کاوش کردند بدست نیارودند تا به تازگی دانشمند ارجمند آقای واعظ چرندابی که از معاریف دانشمندان روحانی مقیم تبریز می‌باشد وترجمه عربی دو مقاله را بدست آورد. خدا می‌داند که علامه چرندابی تبریزی در تحصیل متن نوشته‌های این دو حکیم بزرگ شرق و غرب چه زحماتی کشید و چه رنجهایی برد و به همه فضلا و مورخان معاصر نامه‌ها و پیک‌ها فرستاد تا به تازگی یک رادمرد هندی بنام استاد دکتر محمد حمیدالله حیدرآبادی مقیم پاریس مؤلف کتاب (مجموعه الوثائق السیاسیه فی العهد النبوی و الخلافه و الراشده) از روزنامه des dibats از فرانسه به عربی ترجمه و نسخه آنرا برای آقای چرندابی تبریزی ارسال داشتند…۱۶را در اثر کوشش فراوان تحصیل و با مقدمه و تعالیق خود در شماره‌های ۳ و ۴ و ۶ مجلد ۴۶ مجله العرفان طبع و انتشار دادم. ۱۷

رحلت

سرانجام این رادمرد بزرگ روز چهارشنبه ۲۴ اسفند ماه ۱۳۴۵ (سوم ذیحجه الحرام ۱۳۸۶) در ۷۱ سالگی در زادگاه خویش درگذشت. پیکر مطهر ایشان پس از تغسیل و تکفین و تشییع شایسته و اقامه نماز میت به امامت آیت‌الله حاج سید حسن انگجی در قبرستان عمومی امامیه دفن گردید.۱۸

رونوشت مزار آیت‌الله واعظ چرندابی بدین قرار است :

هو الحی الذی لایموت

لازلت تلهج بالتاریخ مجتهدا

حتی رایتک فی التاریخ مکتوبا

آرامگاه علامه کبیر حضرت حجه الاسلام و المسلمین آقای حاج میرزا عباسقلی آقا واعظ چرندابی قدس سره که در روز چهارشنبه سوم ذیحجه الحرام ۱۳۸۶ مطابق ۲۴ اسفند ماه ۱۳۴۵ برحمت ایزدی پیوست و در ردیف مفاخر و نوابغ بزرگ اسلامی در جریده عالم ثبت و ضبط شدند.

لاصوتا الناعی بفقدک انه

یوم علی للرسول عظیم

ان کنت قد غببت فی جنات البرشی

فالعلم و التوحید فیک مقیم۱۹

گزارش خبر ارتحال توسط جراید

با انتشار خبر ارتحال این عالم بزرگ اسلامی مجالس متعدد برگزار گردید و مجلات علمی ـ فرهنگی و روزنامه‌های سراسری و منطقه‌ای خبر وفات وی را چنین گزارش کردند:

روزنامه کیهان :

… در گذشت علامه چرندابی با تاثر عمیق مردم روبرو شد، به همین مناسبت رادیو آذربایجان موسیقی را از برنامه خود حذف کرد، مراسم تشییع جنازه به طرز با شکوهی برگزار شد و در این مراسم علمای اسلامی و روسای سازمان‌های دولتی و عده زیادی از اهالی شهر شرکت داشتند… ۲۰

روزنامه مهدآزادی :

مرگ همه کس دردناک و تاسف آور است لیکن مرگ عالم ربانی که عمر گرامی را صرف نجات و هدایت بنی نوع خود کرده و لذتی جز لذت معنوی از لذایذ این دنیای طمطراق نچشیده، بسیار دردناک و ضایعه جبران ناپذیر خواهد بود، صبح دیروز  خبر ارتحال حضرت حجه الاسلام والمسلمین، دانشمند محقق و بی بدیل حاج میرزا عباسقلی واعظ چرندابی در شهر تبریز پیچید و در این شب عید، فقدان چنین گوهر نایاب جامعه مسلمین به ویژه اهالی متدین شهر تبریز را که مدتی از افاضات فقید سعید بهره مند و از مواعظ سودمند آن بزرگوار مستفیض شده بودند، عزادار ساخت.

فقید سعید یکی از علمای طراز اول و شخصیت با تقوی و دانش محسوب و مقام علمی وی در خاورمیانه شهرت فراوانی داشت، زیرا که در طول عمر آنی از تالیف و ترجمه کتاب‌های دینی و تبلیغ تعالیم اسلامی غفلت نورزیده و پیوسته در کتب فضلای معاصر و سلف سرگرم تحقیق و تدقیق بود… ۲۱

مجله کهنسال العرفان :

میرزا عباسقلی الواعظ الجراندابی ـ و نعت ابناء تبریز ـ ایران فضیله العلامه میرزا عباسقلی الواعظ الجراندابی و قد شیعته تبریز بالدموع و الحسرات لانه کان رحمه الله من العلماء الواعظین النافعین و لذلک کان الاسف علیه عاما و مشی فی جنازته العلماء و الاعیان و سائر طبقات الشعب و قد اجتمعنا و حینما زرنا ایران فسررنا جدا بلقائه و اعجبنا بمکتبته تعازینا الحاره لانجائه و عائلته و تبریز بهذا المصاب الفادح.۲۲

مجله مکتب اسلام :

در آستانه سال نو، جهان اسلام و شیعه یکی از خدمتگزاران صدیق و واقعی خود را از دست داد، خدمتگزاری که متجاوز از پنجاه سال با بیان شیوا و قلم توانای خود به جامعه مسلمانان خدمات ارزنده‌ای نموده و از حریم عقاید اسلام سرسختانه دفاع علمی و مؤثر کرده و آثار گران بهایی از خود به یادگار گذاشته است.

او به مصداق فرمایش حضرت صادق علیه‌السّلام «العالم بزمانه لاتهجم علیه اللوابس» روح زمان را درک کرده و خطرات بزرگی را که از طرف دشمنان اسلام متوجه آن بود، در دل آگاه خود احساس نموده بود و همواره در محیطی که می‌زیست، بسان یک سرباز شبهات و خطراتی را که متوجه اسلام می‌شد، دفع می‌نمود… ۲۳

پانویس

  1. درنگی کوتاه در زندگی فقیه بلند مرتبه آیت‌الله العظمی حاج سید محمد مولانا، محمد الوانساز خویی، صص ۵۸-۴۲.
  2. عرشیان خاک نشین، محمد الوانساز خویی، صص ۵۸-۴۲.
  3. گنجینه دانشمندان، شیخ محمد شریف رازی، ۳/۴۲۵ـ۴۲۶، تربت پاکان قم، عبدالحسین جواهرالکلام، ۳/۱۷۳۵.
  4. عرشیان خاک نشین، ص۲۶.
  5. عرشیان خاک نشین، ص۱۵۵.
  6. مقدمه زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم .
  7. تاریخ فرهنگ آذربایجان، محمد علی صفوت، ص۱۷۰.
  8. از شاگردان وی می‌توان به آیت‌الله حاج میرزا علی مجاوری و حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد حسین انزابی اشاره نمود.
  9. عرشیان خاک نشین، صص ۱۵۵ـ۱۵۶ مقدمه زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم .
  10. عرشیان خاک نشین، صص ۱۵۵ـ۱۵۶ مقدمه زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم .
  11. به نقل از عالم وارسته حاج شیخ محمد رضا توسلی.
  12. مقدمه زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم .
  13. عرشیان خاک نشین، ص۱۵۶ مقدمه زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم .
  14. مقدمه زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم واقفین عمده کتاب به کتابخانه آستان قدس رضوی، ص۲۸[۱] . مقدمه زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم .
  15. فهرست کتابهای چاپی عربی، خانبابا مشار، ص۱۰۳، مؤلفین کتب چاپی «فارسی و عربی»، خانبابا مشار ج۲، ص۳۷۹ نامداران تاریخ، میرزا عمران علیزاده ج۲، ص۳۱۱ـ۳۱۳.
  16. ماهنامه آیین اسلام ص ۱۰ ش ۳۸، س ۸.
  17. مقدمه زندگانی محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم .
  18. به نقل از عالم وارسته حاج شیخ محمد رضا توسلی.
  19. عرشیان خاک نشین، ص۱۵۸.
  20. روزنامه کیهان، ش ۷۰۸۵، چهارشنبه ۲۴ اسفند ماه ۱۳۴۵ ش.
  21. روزنامه مهد آزادی، ش ۱۴۳۵، پنج شنبه ۲۵ اسفند ۱۳۴۵ ش.
  22. مجله العرفان، ش ۳ و ۴، سال شصتم، ۱۳۷۸ ق، ص۳۹۹.
  23. مکتب اسلام، ش ششم، س ۸، محرم ۱۳۸۷ ق ص۶۹.

منبع:

دانشنامه حوزوی ویکی فقه

برچسب ها :
ایمیل شما آشکار نمی شود

نوشتن دیدگاه